Suy nghĩ về Văn hoá đọc sách thời nay
Phạm Thạch Hoàng
Dường như đối với một số người, việc đọc sách phải bao hàm mục đích nào đó có thể trông nh́n, định lượng được, như để viết luận văn, để tham khảo trực tiếp cho chuyên môn, c̣n một số người khác lại đọc v́ để thoả măn trí ham hiểu biết, như là công việc thiết yếu của hoạt động tinh thần, những người này đọc nhiều loại sách khác nhau, và đôi khi không v́ một mục đích cụ thể hay nhất thời nào cả. Riêng tôi, tôi hiểu rằng sở thích đọc sách đă bao hàm mục đích, v́ đó không phải là một sở thích bông lơn vô nghĩa mà là sở thích hướng tới đích cao quư: chiếm hữu những chân trời tri thức. Đọc sách với ư nghĩa đó, là một hành vi tràn đầy tính văn hoá và nhân văn. Các cụ ta xưa thường nói "vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao"(các công việc khác đều tầm thường, chỉ có việc đọc sách là cao quư), các cụ đề cao hoạt động này quả không phải là không có lư.
Vậy là, không phải ai cũng có thú vui, niềm ham mê sách vở. Để có ḷng ham mê ấy phải xuất phát từ trí ṭ ṃ, ham hiểu biết khám phá, cộng với sự nhẫn nại, từ đó mới tạo cho ḿnh một thói quen đọc sách, sưu tầm những sách báo cần đọc. ở những bậc học giả lớn, người ta c̣n có những cách đọc khoa học và hiệu quả, nhờ đó mà họ nhanh chóng thâu tóm được tri thức nhân loại, từ đó nếu có tài sẽ có khả năng sản sinh ra tri thức mới.
Cố G.S. Trần Quốc Vượng, một nhà sử học nổi tiếng đă từng viết trên một tạp chí rằng: tôi là người ham sách như ham người đẹp. Đó là một cách nói h́nh ảnh lăng mạn hoá niềm đam mê của ḿnh, song chắc chắn rằng G.S không đùa. Không chỉ giáo sư Vượng, tôi biết c̣n nhiều người đam mê sách, yêu quư nâng niu, trân trọng những cuốn sách như những đứa con của ḿnh. Họ sẵn sàng dành tiền mua sách, dành pḥng để trưng bày sách hơn là sắm các vật dụng khác. Nhiều người vui mừng khi t́m được một cuốn sách hay, hoặc được ai đó tặng một cuốn sách mà ḿnh yêu thích.
Phải thấy rằng những người ham mê sách có ư nghĩa quan trọng đối với đời sống tinh thần của cộng đồng xă hội. Nhờ sự đam mê của họ mới có những những con người uyên thâm, uyên bác, những nhà khảo cứu, nhà biên soạn… chính họ là người hấp thu trí thức để rồi sản sinh ra tri thức, truyền bá vốn hiểu biết của ḿnh, làm giầu thêm tri thức xă hội. Thử tưởng tượng không có những người này th́ đời sống cộng đồng sẽ nghèo nàn như thế nào, các thế hệ sau sẽ lấy ǵ để tra cứu, t́m hiểu? Nếu để ư sẽ thấy, những con người xưa nay có đóng góp lớn lao cho xă hội, cho loài người, cho nền văn hoá, là những người say mê đọc sách, chịu khó t́m ṭi trong sách vở. Từ các vị tiền bối của chủ nghĩa cộng sản Mác-ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh,… cho đến các nhà khoa học, nhà tư tưởng, học giả lớn trên thế giới và ở nước ta. Họ đều xem sách là công cụ hữu hiệu là người bạn quư đồng hành trên con đường hoạt động, sáng tạo và cống hiến của ḿnh. C̣n nhớ, C. Mác khi con gái hỏi rằng, niềm yêu thích của cha là ǵ, nhà tư tưởng trả lời: là lục t́m trong sách vở.
Trong thời đại ngày nay, sự bùng phát của công nghệ thông tin, công nghiệp giải trí nghe nh́n đa chiều, đa năng, đa dạng, nhu cầu cũng như thời gian dành cho việc đọc sách của mọi người có phần giảm xuống. Đó là một thực tế, v́ thời gian phân xẻ, v́ nhịp sống công nghịêp hiện đại hối thúc nhưng không v́ thực tế đó mà hạ thấp ích lợi của việc đọc sách, của văn hoá đọc. Đọc sách vẫn là một kênh thông tin không thể thay thế được. Đặc biệt, với những người hoạt động trong lĩnh vực khoa học, làm công tác văn hoá-tư tưởng. Đối với những người này, đọc sách là đ̣i hỏi thường trực, khi mà tri thức nhân loại ngày càng không ngừng tăng lên, thực tiễn cuộc sống luôn biến đổi. Mặt khác, đọc sách là cách tiếp cận tốt nhất cả về độ sâu, lẫn chiều rộng của thông tin.
Ngày nay, cùng do sự eo hẹp về thời gian, và sự tiếp cận vào những lĩnh vực chuyên sâu mà mỗi người đảm nhận, nhiều người có xu hướng đọc chuyên một loại nào đó, mà không mấy quan tâm đến những chủ đề khác. Như thế sẽ bộc lộ một sự nghèo nàn về văn hoá, mà những người đọc sách khôn ngoan, cũng như những trí thức thực thụ không bao giờ làm thế. Những người đọc sách, nhất là các trí thức trẻ cần ư thức được rằng: sự giàu có của trí tuệ không được đưa lại từ việc đọc một loại sách nào đó, người ta cần đọc nhiều loại sách khác nhau để có một phông văn hoá rộng trước lúc có ư định đi sâu vào một lĩnh vực nào đó. V́ trong thực tế, có nhiều người là chuyên gia về một lĩnh vực nào đó nhưng hoàn toàn mù tịt về các lĩnh vực khác, hoặc có người biết mỗi thứ một tí nhưng không biết sâu vào một lĩnh vực nào cả.
Thuận lợi cho người đọc trong những năm gần đây là công việc in ấn xuất bản trở nên cởi mở và đa dạng hơn. Những cuốn sách được trưng ra với nhiều mẫu mă đẹp, giấy tốt, người yêu sách tha hồ mà lựa chọn. Tuy nhiên, người đọc cũng rất dễ có cảm giác choáng ngợp lúng túng trước vô khối sách, người đọc ít t́m thấy cuốn sách nào có khả năng trở thành cuốn sách gối đầu giường. Những người yêu sách vẫn luôn khao khát đi t́m những cuốn sách hay.
Gần đây, trên các phương tiện thông tin đại chúng, người ta nói nhiều về những cuốn nhật kí của các anh Nguyễn văn Thạc, Phạm Thành Trung, Hoàng Kim Giao, chị Đặng Thuỳ Trâm là những trí thức trẻ đă hy sinh v́ độc lập tự do của dân tộc, dư luận thực sự bị hấp dẫn bởi những trang văn đó. Bởi chiều sâu trong những trang sách ấy là tấm ḷng, là khát vọng tràn đầy tính nhân văn của một cả thế hệ, một chất lửa dâng hiến, hy sinh mà các thế hệ ngày nay không dễ ǵ có được sự trải nghiệm đó. Những cuốn sách đă mở ra cho người đọc những sự chiêm nghiệm mới, có tính giáo dục cao. Những cuốn sách thật đáng đọc và đáng trân trọng.
Rồi đây, những cuốn sách tiếp tục được viết ra, được xuất bản, sẽ có những cuốn sách hay lẫn những cuốn sách giở, sự b́nh giá là ở người đọc. song chắc chắn rằng trong hành tŕnh đi tới tương lai, con người không thể sống thiếu sách, văn hoá của con người sẽ không thể thiếu văn hoá đọc. Con người sẽ không h́nh dung được lịch sử giống loài của ḿnh nếu thiếu đi những cuốn sách /.
